Fanden på forlagsveggen

Eg vil for ordens skuld først av alt gjere merksam på at eg skriv dette innlegget på vegner av meg sjølv, og ikkje på vegner av norskredaksjonen i NDLA, som eg er tilknytt. Dette er altså mine eigne meiningar, og ikkje nødvendigvis noe norskredaksjonen eller NDLA står inne for.

Saka er den at Forleggerforeningen har bestilt ein rapport om moglege konsekvensar av NDLA for læremiddelutviklinga i Noreg. Forleggerforeningen meiner sjølvsagt at det bør vere eit mangfald av læremiddel i Noreg, der brukarane sjølv må få velje det innhaldet dei meiner passar. Læremiddela må derfor utviklast og tilbydast i ein fri marknad. Rapporten er utført av rådgjevarane Econ Pöyry, og er oversendt Kyrkje- undervisings- og utdanningskomiteen, sjølvsagt som ein lekk i lobbykampen om ein stor og lukrativ (ikkje minst grunna offentlege tilskott) marknad for forlaga.

Det er vanskeleg å vite kor ein skal byrje her; eg fekk rapporten av Eirik Newth laurdag kveld, og har nett gjennomlese han. Eg støttar meg til at rapporten kjem til å bli grundig kommentert i bloggosfæren. Eg tar derfor berre utgangspunkt i eit par overordna spørsmål som rapporten reiser, og byrjar med konklusjonane. (Rapporten kan for øvrig lastast ned via Espen Andersens blogg, som óg på ypperleg vis set denne rapporten på plass.)

Econ konkluderer med at NDLA kan føre til ein kraftig reduksjon av satsinga på læremiddel i forlaga, og som følgje av dette ein konsentrasjon av materiale rundt NDLA, med eit redusert mangfald i norsk læremiddelutvikling som resultat. Manglande konkurranse vil endeleg føre til dårlegare kvalitet på læremiddela som går ut til skulane.

Fanden på forlagsveggane, med andre ord.

Eg nøyer meg her med å knyte nokre kommentarar til eit par av premissane som ligg til grunn for diskusjonen Forleggerforeningen og Econ fører. 

1. For det første føreset dei at det finst ein stor og mangfaldig flora av læreverk på marknaden, tilpassa ulike behov og føresetnader.

Dette er berre delvis sant. Det finst mange lærebøker, javisst. Men i mitt fag, som er norsk, er det i det store og heile marginale skilnader mellom desse læreverka. Vi har vald mellom læreverk som har ulik layout, til ein viss grad ulike tilnærmingar til oppgåvene, men i det store bildet handlar dette ikkje om ein valfridom med store pedagogiske eller metodiske konsekvensar. Lærebøkene er rett og slett variantar av kvarandre, tufta på det same læringssynet, med visse skilnader. Læreboka frå Gyldendal tilbyr ikkje noe særleg annleis enn læreboka frå Samlaget — det er trass alt grenser for kor stor variasjon det kan vere mellom bøker som skildrar det same pensumet.

Eg synest rett og slett ikkje at det skal vere ei opplesen, vedteken og uproblematisert sanning i 2007 at bokbransjen sørgjer for mangfaldet av stoff til bruk i læring i skulen. Til dette ligg det til grunn eit alt for snevert syn både på "læremiddel" og "variasjon." At bransjen ønskjer å halde på massane av bøker som blir velta ut over oss er ei heilt anna sak.

2. Lærarane har valt mellom ulike læreverk tilpassa ulike behov.

Joda, vi har valt, men som eg nemner over, er det ikkje snakk om dei store variasjonane. Men eit viktig moment må her nemnast: I det læremiddela skulle bli gratis for alle elevar, fjerna ein samstundes rolla lærarane hadde som beslutningstakarar andsynes eigne elevar og la dette til eit skuleleiarnivå. Valfridomen Econ argumenterer med, er altså ikkje til stades uansett, eller han er kraftig redusert.

Viktigare er det at valfridomen ikkje er knytt opp til ein flora av lærebøker i ein marknad slik vi kjenner han no, slik Econ svært banalt slår fast. Meir om dette under.

3. Econ hevdar at vegen for å oppnå kunnskapsmål er via læremiddel, forstått som utarbeidde tekstar med didaktisk siktemål, organisert for elevane av ein eller annan fagredaksjon.

Dette er etter mitt syn kjerna i denne diskusjonen. Vi beveger oss no over i ein heilt annan tekstleg og kunnskapsmessig offentlegheit, der meistring endå mindre enn før er likt med det du tileignar deg via bøker, men i aukande grad handlar om koss du greier å finne, analysere og syntetisere informasjonen du har rundt deg. Det handlar i denne verkelegheita ikkje lenger om koss du individuelt forheld deg til teksten du har lese, men koss vi kollektivt organiserer oss rundt tekstar, både digitale og analoge.

Dette har store konsekvensar for koss vi bør se på og handsame kunnskapsomgrepet. Kunnskapar har nemleg ikkje ei verdikjede som startar med ei sementert sanning, til dømes funne i ei lærebok formidla i eit klasserom, og endar opp i eit oppgulp av meir eller mindre det same i ein eller annan prøvesituasjon. Tvert om beveger vi oss meir og meir i retning av å lære og erfare at kunnskapar oppstår i det du interagerer med verda rundt deg; andre menneske, tekstar, teknologiar. Kunnskap skjer, blir skapa, det blir ikkje funne i ei lærebok eller overført frå ein lærar. Kunnskapar er ikkje, har aldri vore, og kjem aldri til å bli ein gjenstand som kan flyttast mellom mentor og elev, bok og hovud, trass i at det er økonomiske interesser som er interesserte i å halde oppe trua på at det er slik det er.

Elevane må opp, ut og og inn i denne kunnskapsverda; dei må lærast opp i og få grep om ho. Dei bør lærast opp i å bruke teknologiane for tekst rundt seg både for å gjere si eiga verd kjent for andre og for seg sjølv; å bli kritisk lesekunnige menneske som kan bidra til at verda går framover, nettopp ved å skape, å involvere seg, kritisere og reflektere. Vi må vekk frå dei individuelle analysane av kanontekstar og over til kollektivt å organisere oss rundt tekstar. 

Den rudimentære omgrepsbruken og kategoriseringa i Econ-analysen reflekterer derfor ingenting anna enn eit svært lite sofistikert syn på tekst, kunnskapar og samfunn, og kan umogleg tene forleggarbransjen. Dei snakkar om at NDLA-satsinga er ei fare for eit mangfald utan å drøfte kva "mangfald" er og skal vere, anna enn mange lærebøker, meir av det same. Kva er dette for refleksjonar?

Det minste ein kan forvente i ein slik analyse, er at analytikarane har skaffa seg innsikt i dokumenta som ligg til grunn for NDLA, og heile prosessen kring koss dette dokumentet (og dei konkurrerande prosjektskildringane) blei til. I denne prosessen har det handla om å knyte saman ulike fagmiljø for å starte ein prosess. Delar av denne prosessen handlar om å skaffe til vege basistekstar for den vidaregåande skulen, eit pensum, om du vil. Men like mykje, meir, handlar dette om ei orientering over i ein annan måte å tenkje kunnskapar på, der engasjement, produksjon og refleksjon på dei einskilde skulane er viktigare enn kva teksten om Erlend Loe på http://fag.utdanning.no/norsk seier. Desse ambisjonane blir reflekterte i ordet arena i namnet Nasjonal digital læringsarena, og er ein viktig del av arbeidet som blir gjort framover.

Dette rører ved omgrepet "mangfald," som er eit kjerneomgrep for Econ/Forleggerforeningen. Mangfaldet i ei slik tenking som eg såvidt skrapar i over er uendeleg mykje større, av di det nettopp handlar om eit mangfald i tekstar, teknologiar og tilnærmingsmåtar. Eg festar lit til at KUF ser intensjonane som ligg bak eit fylkeskommunalt initiativ til utvikling av digitale læremiddel, og ikkje fell for bransjeretoriske påstandar om statsforlag, osb. 

Det at Forleggerforeningen bestiller og godkjenner ei slik undersøking, viser altså at forlaga ikkje er interesserte i å snu seg i ein marknad som spring frå dei, men prøver det dei kan å halde på det same. Dei digitale satsingane til forlaga har vore og er i det same paradigmet, i prinsippet likt læreboka, eller knytt opp mot læreverk som ein må kjøpe. Ein unngår for alt i verda å gå endringane i møte, noe dei har hatt høve til lenge.

Frekt er det, å kaste på KUF noe slikt, som av Espen Andresen i Tversover-bloggen sin kallar eit makkverk.  

Om Arne Olav

Doktorgradsstipendiat ved Universitetet i Stavanger.
Dette innlegget ble publisert i Læremidler, Norskfaget, Web 2.0. Bokmerk permalenken.

1 svar til Fanden på forlagsveggen

  1. Tilbaketråkk: Plinius

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *